حج منافات ندارد بلكه طبق روايات اسلامى يكى از فلسفه آن را تشكيل مىدهد چه مانعى دارد مسلمانان در آن اجتماع بزرگ ، پايه يك بازار مشترك اسلامى را بگذارند ، و زمينه‌هاى مبادلاتى و تجارى را در ميان خود به گونه اى فراهم سازند كه نه منافعشان به جيب دشمنانشان بريزد ، و نه اقتصادشان وابسته به اجانب باشد ، كه اين دنيا پرستى نيست ، عين عبادت است و جهاد . و لذا در همان روايت « هشام بن حكم » از « امام صادق » ع ضمن بيان فلسفه‌هاى حج صريحا به اين موضوع اشاره شده بود كه يكى از اهداف حج ، تقويت تجارت مسلمانان و تسهيل روابط اقتصادى است . و در حديث ديگرى از همان امام ع در تفسير آيه « لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ » ( بقره - 198 ) مىخوانيم كه فرمود : منظور از اين آيه كسب روزى است فاذا احل الرجل من احرامه و قضى فليشتر ليبع فى الموسم : « هنگامى كه انسان از احرام بيرون آيد و مناسك حج را بجا آورد در همان موسم حج خريد و فروش كند ( و اين موضوع نه تنها گناه ندارد بلكه داراى ثواب است ) ( 1 ) . همين معنى در ذيل حديثى كه از « امام على بن موسى الرضا » ع بطور مشروح در بيان فلسفه‌هاى حج وارد شده است آمده و در پايان آن مىفرمايد : * ( لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ) * ( 2 ) . اشاره به اينكه آيه « * ( لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ) * » هم منافع معنوى را شامل مىشود و هم منافع مادى را كه از يك نظر همه معنوى است . كوتاه سخن اينكه اين عبادت بزرگ اگر بطور صحيح و كامل مورد بهره - بردارى قرار گيرد و زوار خانه خدا در آن ايام كه در آن سرزمين مقدس حضور

--> ( 1 ) تفسير عياشى طبق نقل تفسير الميزان جلد 2 صفحه 86 . ( 2 ) بحار الانوار جلد 99 صفحه 32 .